Nòvas d'Occitània 2009/Nòvas n° 78 Junh 2009

Sem a vòstra disposicion per de clariments.
chambradoc@chambradoc.it
www.chambradoc.it
tel. 0171 918971 - 328 3129801

Siamo a disposizione per ogni ulteriore approfondimento.
chambradoc@chambradoc.it
www.chambradoc.it
tel. 0171 918971 - 328 3129801

[...] M'enaviso que ilh nos an fach partir de matin, derant jorn, perqué qu'ilh aviàn paor que la popolacion nos fases tròp d' fèstas....
... A Voroscilovgrad sicoma ero atendent al médic e parlavo ben lo francés, sem anats trobar lo médic rus que nos a dich: "E! Fins aüra, quand veïo lhi tedescs avançar bo tuchi siei canons e lhi blindats e tuchi siei cars armats, pensavo: - Sem fotuts! - mas quand v'ai vists arribar vosautri, bo lhi vòstri muls, alora ai dich: - L'avetz pas encà ganhaa la guèrra!".
La popolacion ilh nos volia pas d' mal ... simpatizava. Avem pas mai agut da dir.
Arribavem enti país, s' capís, charia far-se n'estis furbs: lhi país eren plens d'òcas, e quand arribaven lhi alpins, veïes just na nebla d' pimas e d'òcas pas pus ren. ...
... A Karabut lo pus gròs trabalh al era anar gavar trífolas en riba al Don, de matin, perqué que chalia pensar a minjar. Lo vin arribava jalà enti bersacs, e lo gròs trabalh di cusiniers al era betar lo vin entes marmitas per far-lo desjalar. ...
... Fins a Popovka l'es anat bastança ben. Pensavem: - Aüra anem a casa ... s'escapem e anem a casa -. Pei, aquí, a Popovka, avem començat veire de mòrts, de ferits, de gent que sautaven an aire; bo ‘quò sabies pas d'ente la venia.
... Lo derant derrier jorn , sarè estat lo 26 pr'aquí, me siu endurmit; mi sai pas se sonhavo o çò que l'era ... en retirada aviu trobat un mul, alora ai montat a caval. Pei me siu revelhat cojat ent' la neu, solet. L'era d' nuech: ai bocat s' la neu e ai vist nier ... la colòna era ailai; ai mai tacat a chaminar e ai trobat lhi miei sòcis qu'ilh s'eren encantonats n'estís a l'abric. [...]

(extract de na testimoniança de Giovanni Pietro Dovetta, cl. 1921, Sant Peire - Val Varacha)

Istòria de barba...

En lo 1914, quora la guèrra que sabètz esclatèt, toi aquelu que, coma mon paigrand, èron naissuts en França, pas gaire convints de la necessitat d'aquela garrolha, aprofichèron dau fach que l'Itàlia èra pas encara entrada dins lo chaple per afermar clar e aut la sieu nacionalitat italiana.
Ensinda, mon paigrand pensava de pas partir à la guèrra. Èra sensa comptar la folia dei òmes... E l'Itàlia entrèt en guèrra au sieu torn.
Vaquí doncas lo paigrand partit sus lo front de l'Àustria. Per si donar de coratge, s'èra laissat créisser la barba à la Napoleon III: pareisse qu'èra de mòda à l'epòca... Si diía qu'aquò li auria portat bonur e l'auria protegit sensa manca.
Lo fiquèron vaguemèstre per un temps, pi brancardier. E un jorn deuguèt portar un ferit qu'avia exactament la mema barba qu'eu. En mai d'aquò, l'òme auguèt pas lo temps d'arribar fins à l'espitau qu'èra ja passat dintre l'autre monde. Aquí, descubèrta funèsta: eu finda s'èra laissat créisser la barba à la Napoleon III en cresent qu'aquò li auria portat la boana fortuna!
Alora, capisserètz que mon paigrand, tant leu que posquèt, si talhèt aquela barba de malur, en si dient que, fin finala, lo solet poartabonur que posquesse aver èra bessai l'amor de sa maire que, luènh d'eu, pensava au sieu pichon cada jorn, dintre li sieu preguieras e dintre li letras que li mandava...

(de Reinat Toscano, lesua da l'autor)

Filha de Teodòr II, emperaire de Nicea, Eudòssia Lascaris ental 1260, venguet se mariar ambe Guilhèlm Peire I, conte de Tenda, Ventimiglia e Briga, que l'atendia ailamont al metz di bòscs e di crests.
L'amor relamec lo recòrd di clars cèls d'orient, l'estent per las caravanas boraas de tota sòrt de marchandisas: marchants, cavals, gamèls que, jorn après jorn, arribavon al palais de l'emperaire dai país mai luenhs de la tèrra.
Caravanas que portavon seas de China, encens d'Aràbia, esmeralds de l'Índia e peliças de las forestas iperbòreas.
Guilhèlm Peire se manhifiquet de Eudòssia, esposa d'origina emperiala, que ambe las sias manieras rafinaas engentilia sa cort salvatja. Parelh, d'aquel moment, decidet que lo nom de sa familha seria estat Lascaris: coma Eudòssia!

Gai Borre
Dins l'istat, lo gai borre fai la resèrva de garilhs per l'uvèrn; lhi cuelh e lhi estrema. A la prima, lhi garilhs eissubliats bruelhon, parelh lo bòsc se renòva.

Eschiròl
Ben lest e ardit, l'eschiròl se campa da n'àrbol a l'autre bo la coa drecha que fai da timon.

Chais
Lo chais es un boisson sempreverd, que se reconois ben per las fuelhas menuas e ponhentas mas sobretot per lhi fruchs, pichòtas balinas blòias dal gust fòrt e aromàtic.
Lhi fruchs s'adòbron en cusina e per far de meisinas.

Las pinturas dal còr
Sus la muralha qu'un vei denant quand intra, entorn a l'arc que divid la navata del còr, la lhi a onze quadres ambe la vita d'a Madòna quand l'era jóvena.
Aquetas scènas, las van ensem a ‘quelas que son sus las muralhas del còr (que conton de faits que son succés après).
Messas totas ensem, aquestas pituras las cònton un gec tota la vita d'la Madòna.
Aquel qu'a fait aquestas pituras, qui al sie, al se sa- non. Specialament ans en darreire, lhi ans dit qu'al es Giovanni Baleison: adés lhi pus tanti ilhs dison que al es Giovanni Canavesio, l'istés qu'a fait las pituras d'la navata con la Passion del Sinhor en lo 1492, mas qualqui ans anants.
El (lo) pitor s'es refait ai Vangels, mas fin a la Legenda Àurea (que la se refaa a d'escrits, chamats apòcrifs, que la gleisa n'a mai reconoissuts per bòns, specialament al Pròtovangel de Jacme).

El (lo) premier quadre, amont a ‘a senestra, al representa ‘a nativitat d'a Madòna

Aqueste aveniment l'es contat en lhi Vangels apòcrifs e la scèna l'es ambientaa ent'una ‘stància ‘ndont, entun leit con una banca ben larga tot a l'aviron, la lhi a Sant'Ana, ‘a maire d'a Madòna, que ‘spòrge ‘a pichona a una femna.
Ven dit que de lí a un gec, aquesta laverà ‘a fanteta (l'a un eissuaman sus n'espatla) ensem a n'autra femna que versa l'aiga da un pinhaton entun bacin ben grand e que la toca con na man l'aiga per veire se l'es cauda justa.
Tot a l'aviron del leit la lhi a de gent, sens'autre de parents e d'amics.
Un pòl fin veire el paire d'a Madòna, Sant Joaquins, qu'eslònga a sa femna del manjar pr'arpilhar-se un gec après lo (el) part. ‘A scèna, coma tantas autras d'aquelas que lhi son ensem, la fa veire coma la era ‘a vita ai temps del pitor, perque un pòl veire las cosas que ilhs dobravon toti lhi jorns (dí) e ‘a ròba que ilhs se metion.

L'istòria que ve (vos) conto l'es n'istòria vielha que l'es entorn al 1300,
A ‘quel'época lhi era de gents que vivien ental comun de La Briga e de gents que vivien ental comun de Rocafòrt de Mondoví, l'eren en gran part pastors e per lhi pastors, lhi pasturatges (pascoli) eren la còsa principala e qüindi (donc) lhi naissien tantas contestacions perque lhi confins di pasturatges qu'eren a disposicion d'aquilhi d'La Briga e lhi terrens de pastura qu'eren a disposicion d'aquilhi de Mondoví eren difícils da definir. Alora ‘stas controvèrsias las an afidaas entun prim temp a un tribunal que se chamava tribunal de Viozene. Al era un tribunal que trabalhava a Viozene e al era format da di pastors, qu'eren considerats de personas importantas dal païs, qu'avien la sia esperiença e que donc poïen dar con bon sens na solucion al problèma. Aqueste tribunal a trabalhat a l'entorn de ‘stas vicendas ben d'ans e al es arribat a deguna solucion. Alora ilhs son arribats lhi brigascs e aquilhi de Rocafòrt de Mondoví e .. deciden de se divíder lhi pasturatges ente n'autra maniera: ilhs an dit, ente na jornaa, que puei l'istòria ditz que l'es avenut, lo 17 de junh dal 1200, un grop de pastors brigascs ilhs partien da Briga acompanhats da qualqu'un de Rocafòrt e lhi pastors de Rocafòrt ilhs partien acompagnats da qualqu'un d'La Briga e ilhs devien partir a la matin quand la ‘spontava lo solelh e ilhs s'anavon encòntra e ental pont donde ilhs s'encontravon lhi seria agut la línea de confin entre lhi pasturatges a disposicion d'La Briga e lhi pasturatges a disposicion de Rocafòrt. Masque que ilhs conton que la sèrva dal preire d'La Briga que avia sentut ‘sti descors e que volia a sa manièra aidar lhi brigascs, la matin ........E alora s'era stabilit que ilhs devien partir quand lo gal cantava, de sòlit lhi gals cantons quand ‘sponta lo solelh, e ‘sta sèrva d'La Briga qu'avia sentit ‘ste descors, a na certa ora, la bonora derant que ‘spontesse lo solelh, a getaa de l'aiga si pès dal gal e lo gal s'es més a bramar, a cantar a gran votz e alora lhi pastors d'La Briga son partits de corsa, un gec pus tard son partits aquilhi de Rocafòrt e alora ilhs se son encontrats un gec pus anant donde se devien encontrar da la part de La Briga e lí, aquela linea, la linea non naturala, perque las còsas son anass coma vos ai contat, l'an chamat Pas del Framargal; framargal que vòl dir bramar del gal. Las còsas son anaas parelh (cosí) second la legenda, però aquilhi de Rocafòrt se son acòrts dal tòrt, d'la furbícia qu'avien usaa aquilhi d'La Briga e alora ilhs son partits en delegacion da Rocafòrt e ilhs son venuts a La Briga a protestar e ilhs an protestat e puei après se son més d'acòrdi e lhi brigascs an dit qu'al era ver qu'avien fait aquesta còsa que l'era ren tant corecta e alora ilhs se son impenhats, non tant sal plan pràctic, mas moralament, ilhs se son impenhats coma risarciment dal tòrt que lhi brigascs avien fait an aquilhi de Rocafòrt, ilhs se son impenhats tuchi lhi ans a portar a Rocafòrt dui falquets vius e ilhs an continuat a portar ‘sti falquets per tanti ans; ilhs disen qu'aquesta vicenda es duraa fins al 1900.

Aqueste pas del Framargal a puei dait lo nom a un premi. Tres províncias, aquela de Coni, aquela de Niça, e aquela d'Impéria an decís de collaborar e pilhar d'iniciativas de collaboracion, un premi que se chama Premi Framargal e ven dait tuchi lhi ans a tres personas una d'la província de Coni, una d'la província de Niça e una d'la província d'Impéria qu'an onorat la província con son activitat, ental camp de la cultura, de l'espòrt, dal comèrci, ental camp de l'indústria.
(istòria contaa da N. Lanteri)

Barmas

Lo calcari es pas na ròcha que plai: chucha tota l'aiga que cala e lhi fai far un misteriós chamin sot tèrra e, normalment, conten degun mineral enteressant. Totun, lo charbonat de calci, format da l'ossamenta des bèstias d'aiga, naissuas e mòrtas a miliards dins las mars a pauc près ental temp dal juràssic, estrema un mond encà ben desconoissut: lo renh enterrat, mitologicament dediat a Pluton, ai mòrts, al judici des armas, a l'unfèrn.
Las barmas son pròpi aquel renh de l'escuritat, de la paor, de l'impenetrable, sensa liams abo l'òme, que trobem quora quitem la lutz e anem sot tèrra?
S'anem cerchar dins las cóntias, trobem barmas e trunas que fan da misteriós scenari a d'estòrias fantasiosas. Dins la mitologia dal Nòrd, la barma es lo renh di mòrts. Dins las faulas, la truna es la maison des fatas. Dins lo creire popolar des Alps occitanas, la barma repòrta a la memòria un temp passat ente dominava l'idea de l'òme sarvatge, lo sarvan, qu'a donat lhi segrets de la natura ai païsans e ai bergiers qu'an pres sa plaça sus las montanhas.

Bossea

La barma se duerb en val Corsalha, dins la comuna de Frabosa sobrana, a 836 metres d'altituda.
Grandiosas dimensions d'ambient, granda richessa d'aigas correntas e n'auta valor scientífica e naturalística caracterizon aquesta barma.
Dedins la se pòl divíder en doas zònas: una, de sobre, bo de gròssas dimensions e l'autra, de sot, bo de pichòtas galarias. Las doas parts son separaas dal pis del laus d'Ernestina.
Encà mai, dins la barma lhi a un emportant laboratòri scientífic.

Pis dal Pes
En auta val Pes, s'arriba en passant da la Certosa ente, un bòt, lhi avia un barron de monges.
Lo pis dal Pes salh da un gròs pertuis dins la montanha de calcari. Es d'aquí que s'intra dins la barma ente, d'en premier, se tròba un laus.

Da lhi ans setanta, finit lo temp de la monofoncionalitat torística, dins las Valadas occitanas, marcaas da ‘n fòrt espopolament, se pòlon veire de transformacions dal territòri lïaas ai chambiaments d'estil de vita, de l'economia e de la maniera de pensar la montanha.
Sal territòri es sempre menc possible veire la diferença entre borgs e campanhas e sempre de mai lhi a la presença, un dapè a l'autre, d'elements urbans e rurals.
L'esvilup d'aqueste airal presenta de contradiccions: d'un cant la tendença a l'omologacion e a l'aplatiment dal païsatge, que se vei en beicant las nòvas contruccions residencialas, de produccion e de servici, da l'autre la vuelha d'afortir l'identitat e la particolaritat de la luèia bo lo recuper di centres estòrics e des maisons tradicionalas.

Aicí nosautri veiem aqueste ‘chòt laboratòri ont se fai, con un trabalh pus que tot a man e gaire de maquinaris, tot çò que l'es necessari per passar da ‘n tòc d'acier e da ‘n còrn a ‘n cotèl vernantin.
Ve-la lhi fèrres que s'adòbren.
Prima còsa lhi vai la fòrja a charbon con na sèrie de tenalhas da forgeron que son aquelas pinças con de bècs diferents. Túit (tuchi) lhi vernantins son marcats con un timbre qu'al es fait con un ponçon divèrs da ‘n cotelier a l'autre e ilh son trempats en l'ueli que da na trempa pus bòna d'aquela que se pòl aver da l'aiga. Lhi autri utils son: la mòla ‘smerilh e a aiga, un resseòt e lo trapan.
Aüra veiem tot lo procediment.
Per la lama la se part da ‘n tòc d'acier que ven ‘stirat, lhi ven donaa la forma, lhi ven fait l'arest, ven ponçonat, limat, esmerilhat, pertuisat, trempat, fait arvéner e molat.
Per lo mànic se part o da ‘n tòc de bòsc de bois o da ‘n còrn de vacha o d'aret.
Lo mànic de bòsc es lo pus de bèl far. Ven sagomat e lhi ven faita la rainura per la lama.
Per lhi mànics de còrn venta talhar lo còrn per lòng, eschaudar-lo per serrar-lo, far-lhi la rainura per la lama, sagomar-lo, sulear-lo da d' fòra e a la fin laissar-lo esfreidar.
Lo trabalh final l'es d'adaptar lo mànic a la lama, pertuisar-lo e fermar-lo con n'ulhèt.
Ve-la, lo vernantin ‘l es pront per copar.

Muret
Lo muret es na bèstia pigra: pilha lo solelh enti prats e si clapiers. Quora sent un pericle, se buta a sublar e s'escapa lest.

Pondraa
Ental bòn dal jorn, la pondraa, n'aucèl de rapina que viu tant a la plana coma en montanha, vòla sal bòsc pasi e en arreond mentre vai a la chaça

Blancon (leure blancha)
La leure que muda, dicha blancon, a un mantèl mimétic: l'uvèrn es blanc menc la poncha des aurelhas qu'es niera, e dins la bèla estajon es gris-ros.

Centrala idroeléctrica: ente se produch l'energia eléctrica abo la fòrça de l'aiga

La priera dal montanar

Te cèrcho, te tròbo si brics e combals,
Te parlo, te prego, ò miu bon Senhor.
Escòuta lo bram dal miu còr montanar,
Proteg mia montanha, mia tèrra, mia gent
Escòuta la vòutz de tiu filh montanar.
Te cèrcho, te veo ses ròchas di crests,
de nuech bo las estelas me parles d'amor.
Tor.
Te cèrcho, te sento ente l'aiga dal beal,
T'escòuto ente l'aura bo lhi àngels chantar.
Tor.
Montanha, montanha, mia tèrra des flors,
per la mia montanha te prego Senhor.
Tor.

(da: Chaminà e pensà - Masino Anghilante - Ed. Ousitanio Vivo, 1985) (adattato alla grafia classica)

Lhi talharins de Roascha
De talharins fachs a man, da servir après que son sautats dins na paela bo cebas, ventresca fumaa, burre e vin ros.

Trífolas e alhòli
De trífolas broaas ni tròp gròssas ni tròp pichòtas, minjaas abo l'alhòli, na banha facha pistant d'alh ental mortier e jontant d'uous, de limon, d'ueli e de sal.

LOS BOLETS

I aviá tanben los bolets. Aquò éra un rite annadièr, e amb lo papet, i aviá pas la risca de tornar saca vuèja. Lo baston de bois èra masc. Lo papet teniá lo baston fèrm, mas fasiá coma se lo baston lo menèsse. Sota lo cobèrt de castanhièrs, de faus e de brugas de l'ubac, dins los roires, los pinièrs e los euses de l'adrech, las boletièras se laissan veire ren que s'as la gràcia. [...] Pòdes fregar una tribú encapelada, virar a l'entorn, e tirar camin. O venir un vèspre per pas res, e tornar l'endeman e far una culhida miraclosa. [...] Lo baston soslèva un jaç de fuèlhas moflas e dessota as un cercle de bolets que t'espèran a tu, ren qu'a tu. De còps ne veses, pecaire, dos o tres pichòts, amb la boneta bruna enfonzada sus los uèlhs, e lo pè ben fèrm. A... segon las leis de la selva, caldriá esperar a deman, que vengan gròsses. Fas un pas, o dos, regretós de partir. Puèi te ravisas. Se lo pichon anava èstre manjat per una gròssa cagaraula? O s'un profan, un gròs caçaire, l'acampava darrièr ton esquina? E zo, de copar lo pè amb la poncha del laguiòla, e de metre lo bolet caganís dins ton panièr.

(da: L'envòl de la Tartana - Roland Pecout - CRDP de Montpelhièr, 1986)

Grand, maestus en pau ghep
cun la testo baso e lu nas longh.
Vei ma en buch,
stanch,
de la puento ses calà
en tal temp arier,
s'là vio te ses fermà et guardio
gran pas as quentà,
gran et sgnuri has vist a pasar,
grando miserio as arparà
suto lu te nas.
Euro che tuti sun et cuarso,
i tan tirà en crep
e i tan campà en Ges.

Lo rocàs (grafia clèassica)

Grand, maestós un pauc gueb
con la testa bassa e lo nas lòng.
Velh ‘ma un boc,
stanc,
de la poenta ses calat
ental temp arrier,
s'la via te ses fermat de gardia
grands pas as cuentat,
grands e senhori as vist a passar,
granda misèria as arparat
sota lo te nas.
Aüra que toti son de cuarsa (corsa),
lhi t'an tirat un crep
e lhi t'an campat en Ges.

N'àrbol navisa e cóntia

Ero na pichòta, pichòta semença,
portaa sus un bric
a mesa val, da l'aura;
rengraciant maire natura,
siu creissut aut, robust e bèl
e ai godut per desenas d'ans
la vista des ponchas, des bealeras
d'aiga pura e sana, de la plana
e mila, mila niaas ai ‘stremat
entes mias brondias,
mas, ‘n brut jorn,
n'estroncatritz fracassona
m'a fach en tanti tòcs
e, un miu amís mes' da bòsc,
après d'aver-me ben estajonat,
m'a resseat, dreiçat e ben suliat;
aüra siu aicí, dins n'estudi de ‘n legal,
de n'avocat, ensoma, mas emportant,
esquasi de fama enternacionala
e ne sento de cuechas e de cruas,
entre granas, busiardarias e rusas:
una que se lamenta e nhaula,
l'autre que juramenta e brama,
ele: "Pasiatz-o, pasiatz-o" e japa
e mi, que dal miu bric a mesa val,
la patz, la calma regreto sempre de mai,
l'única consolacion la tròbo
da qui intra ent'aquesta ‘stancia
que, derant de bocar nele o d'autre,
bòuca mi, me carecea e me ditz content:
"Que jòlia taula!!"
(M. Anghilante)

Lo senhal
... Despei quatre ans la guèrra de succession d'Àustria emperversava sus tota l'Euròpa en meirant d'aiçai e d'ailai si champs de batalha, sempre pus cubèrts de cadavres e de sang, sensa que deguna nacion la lhi arribés a s'empausar sus las autras e betar coma aquò fin a la lònja pèia de destruccion e de mòrt.
Per baissar dedins la plana del Pò e atacar l'Àustria sus son flanc gauch en batent del meme temp lo Piemont, lhi Francés e Espanhòls avián pas abandonat l'idèa de se durbir un passatge pròpi a travèrs lhi còls de l'auta Varacha en creient que las fortificacions bastias chasque cant de la granda viá del còl de la Magdalena serián estaas tròp fòrtas per poisser las bàter.
E já l'an de derant, lo mes d'octobre 1743, lhi avián tentat lo colp en sobránt lhi còls Anhèl e Sant Veran aubé n'armada de trenta mila òmes.
Lhi Piemontés eron estats batuts a La Chanal e pei a Pònt, mas lhi Francés e Espanhòls avián chausit mal lo moment de lor avançada.
En efect, la sason tarda s'era presentaa bruta e la neu era chauta fins bas dedins la valada en trebulant lhi moviments de la tropa que ben vite era restaa sensa municions e sensa viures.

(da "Steve" di Giovanni Bernard, ed. Ousitanio Vivo, 2000) (adaptat a la grafia clàssica)

La cusina
Crosets ‘me la banha grisa
De pichòts crosets, típics de la val d'Estura, fachs de farina, aiga, uous, conduchats ‘me na banha de burre, lach, crama e formatge.

La fea sambucana
Un bèl gigòt de fea sambucana. de la val d'Estura, fach còire ‘me olivas, un toquet d'espanholin, menugueta e limon.

La torta de Sant Julian
Un dòuç de la val d'Estura que a na basa de pasta e sobre de confitura que la pòl èsser d'armonhans o de poms, o encara d'àmpolas o de maiòlas: ensoma aquela que vos agrada de mai.